Den raude topphua

Den eldste kjelda eg kjenner frå Romsdal, fortel om runde skinnhattar, ullparykkar og raude huer. Det skriv Hans Peter Schnitler i 1789 - same året som den franske revolusjonen braut ut. Han skriv ikkje "topphuer", men truleg var det det. Under revolusjonen i Frankrike brukte opprørarane raude topphuer som sitt samlingsmerke. Det var det neppe her hos oss, men så var då også den franske og den romsdalske tradisjonen heilt uavhengige av kvarandre, og vi skal derfor halde oss til den siste.

Raude huer i Noreg
Raude huer med og utan topp har vore utbreidd i Norge. Blar ein i Chr. Tønsberg si bok Norske Nationaldragter frå 1852 (ny utgåve 1993), finn ein raude huer mange stader: Sunnfjord, Valdres, Gudbrandsdalen, Røros, Selbu, ja, til og med på Sunnmøre. Topphuene var strikka - eller bundne - skal vi døme ut frå Tønsberg si bok. Bundingen - strikkinga - er på mange måter ein nokså ny husflidsteknikk. Han kom til Norge på 1600-talet og vart vanleg på 1700-talet. I eldre topografisk litteratur har eg funn bindingsteknikken omtala hos oss berre ein gong. Det er Schnitler som i 1789 skriv at når alt er klart for bryllup "forærer (hun) ham er Par Strømper og Strømpe-Baand som hun selv har bunden og vævet". Når bundingsstikkene først var tekne i bruk, vart dei populære. Strømper var til sals på Romsdalsmartnan i 1773, skriv Gerhard Schøning, men han nemner ikkje huer. Det står ikkje at strømpene var strikka, men truleg var dei det. Det har vore hevda at dei raude topphuene kom frå Gudbrandsdalen, og at dei vart selde på Romsdalsmartnan. Dette er ikkje urimeleg, men dtn kan hende at dei vart vanlege først etter at Schøning hadde vore der.
Frå og med 1805 veit vi at det vart laga strikkahuer på Nes - noverande Åndalsnes. Då kom nemleg fargar Halvar Ophus og kjøpte hus på Nes. Han dreiv både veveri og fargeri, og i 1809 opplyste han at han hadde strikkemaskin for huer. Det gjekk litt tregt dei første åra, skriv han, men i 1809 lausna det. I tillegg til huene selde han fleire tusen alner med stoff han hadde farga og delvis vove. I Romsdal Sogelags årsskrift 1999 er vist døme på stoff han farga.

Produksjon av huer i Romsdal
Halvor Ophus var haugianar, og saman med trusfellen Daniel Arnesen kjøpte han garden Mjelva eit par kilometer oppe i Romsdalen. Her heldt han fram med veving, farging og huestrikking. I Jens Krafts bok om "Det nordenfjeldske Norge" som var ferdig i 1825, men kom ut først i 1832, står eit kapittel som heiter "Fabriker, Industrie-Anlæg m.m.". Der kan vi lese følgjande: "Et ubetydelig Huevæverie findes paa Gaarden Mjelve i Bolsøe Sogn,.." Bolsøy sokn er, som vi skjønar, feil. Kraft greidd ikkje å skilje mellom Mjelva i Grytten og Mjelve i Bolsøy, og det er ikkje så rart etter som han neppe var på nokon av stadene. At han skriv "Huevæverie" når fargaren sjølv kalla maskinen han brukte for "Strikkemaskin" må vi berre tru at er det same.

Raude huer overalt!
Vi skal no sjå litt på kor utbreidde desse raude strikkahuene var. Første store "rapport" er frå 1830-åra og gjeld Molde by. Thorvald Johannes Owren, f. 1824, skriv i minna sine: "Ovennævnte Tid kan kaldes Rødhuernes Tid, da Bønderne og de lavere Lag af Bybefolkningen brugte Tophuer af høirød Farve, med grøn eller spraglet Kulør paa den opbrettede Kant omkring Hovedet. Det var et vakkert Syn at se de ofte pakfulde Gader med Folkehobens skinnende røde Tophuer. Modsætningen til Kvindernes Hovedbekledning i mørke Farver, hvilke forandredes til lysere, efterhvert som Rensligheden tiltog".

Det er klart at Ophus ikkje kunne skaffe huer til alle desse med sit "ubetydelig Huevæveri". Nei, det var fleire på marknaden. Ole Andersen Mjelva, som flytta frå Mjelva til Drammen i 1813, var årleg på Romsdalsmartnan med "Gudsord og røde toppluer". Etterkommaren hans, Martin Mjelva i Drammen, har skrive ein heil artikkel om stamfaren sin i Romsdal Sogelag, årsskrift 1995. Vi siterer: "Gjennom 14 år, fra 1827 til 1840, reiste Ole Andersen Mjelva til Romsdals marked med sine vevde og fargede produkter. Særlig var toppluene er populær artikkel i landdistriktene, slik vi kan seg dem på folkelivsbildene."

Gravlagd med raud hue
Det beste beviset på populariteten er kanskje at dei tok topphua si med i grava. I alle fall gjorde Elling Oterholm det då han vart gravlagt i 1841. Etter som han døydde under dramatiske omstende, er det fleire detaljar å finne omkring gravferda hans enn det som er vanleg. Eirik Moen skriv om dette i Romsdal Sogelags årsskirft 1986: "I kista fekk han med seg halstørkledet sitt og den raude topphua si". Båe delar var "eignating".
 

Grønbrautahue
Då folkeminnesamlaren Ola Hola skildra korleis storforteljaren Tore Knutsen Øyahagå (f. 1807) var kledd rundt 1870, starta han med hua: "På haua ha'n ei raud høg topphue med ein oppbretta kant neråt, so det grøne flosset innvendig vart visan utapå rundt om. Øvste piken hekk ned på høgre siden. Dei kalla slike hue for grønbrøtahue, tilforskjell frå dei som hadde raud floss inni."

Hua blir borte i bruk
Den siste som bruka raud topphue av den gamle garde i Molde, var truleg skipsbyggjar Hans Kvam i Grandfjøra. Det var hans hovudplagg i mellomkrigstida. Etter kanskje 150 år i bruk, var den raude topphua gått av moten. Det vil seie: Alt har sin rennesanse. Under krigen dukka hua fram att, men no var det ikkje moten frå Gudbrandsdalen (eller kvar det no måtte vere frå), som kom att. No var det var den franske revolusjonen som var forbildet! Okkupasjonsmakta mislika klesplagget og rykte inn følgjande annnonse i avisene: "Bruken av røde toppluer har tiltaget så sterkt i den senere tid at det må ansees som demonstrasjon. De forbys herved ..."
Etter krigen er det ingen som bryr seg lenger med kva folk har på hovudet. Helst vil dei ikkje ha noko, ikkje ein gong når dei har på seg bunad for å bli slik dei gamle i klesvegen. Forstå det den som kan......